یادداشتی از جناب آقای دکتر فرهاد رحمانی‌نیا، استاد دانشگاه گیلان و برگزیده جایزه علامه طباطبایی به مناسبت روز ملی نخبگان
"نقش نخبگان ایرانی در پیشرفت علم بشری"
در دوران معاصر، به ویژه از نیمه دوم قرن بیستم به بعد دانشگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و نشریات علمی به یکدیگر پیوند خوردند و تولید دانش دیگر محدود به مرزهای جغرافیایی نبود. علم به تدریج از فعالیت عمدتا ملی به پدیده‌ای جهانی تبدیل شد. در چنین شرایطی، نخبگان ایرانی نیز در حوزه‌های متعدد علمی وارد شبکه جهانی پژوهش شدند و بخشی از فعالیت‌های علمی آنان در شکل‌گیری، توسعه و گسترش دانش جدید در سطح بین‌المللی نمود پیدا کرد.
اگر در گذشته فعالیت علمی ایران بیشتر در حوزه‌هایی مانند پزشکی، ریاضیات، نجوم و فلسفه متمرکز بود، در قرن بیستم و به ویژه قرن بیست و یکم، دامنه مشارکت به فیزیک نوین، شیمی، علوم مواد، مهندسی برق، مهندسی مکانیک، علوم کامپیوتر، هوش مصنوعی، زیست‌شناسی مولکولی، علوم اعصاب در پزشکی، داروسازی، نانوفناوری، کشاورزی، اختر فیزیک، فیزیولوژی ورزش و علوم مرتبط با محیط زیست گسترش یافته است.
یکی از شاخص‌های قابل اندازه‌گیری برای بررسی مشارکت نخبگان ایرانی در پیشرفت علم بشری میزان رشد علمی از طریق بررسی تعداد مقالات علمی و حضور پژوهشگران در نشریات و همایش‌های جهانی است. ایران در چند دهه گذشته رشد قابل توجهی در تولید مقالات علمی داشته است و در برخی رشته‌ها به یکی از تولید کنندگان مهم مقالات علمی در منطقه تبدیل شده است.
البته، تعداد مقاله به تنهایی معیار کافی برای سنجش کیفیت علم نیست و برای ارزیابی دقیق‌تر باید شاخص‌هایی مانند تعداد استنادها، همکاری‌های بین‌المللی، تولید و تاثیر فناوری، ثبت اختراع و پتنت، تربیت دانشجویان و ایجاد گروه‌های پژوهشی نیز مورد توجه قرار گیرد.
مشارکت علمی ایرانیان در این حوزه‌ها نیز حداقل در سطح منطقه‌ای (جنوب و غرب قاره آسیا) قابل توجه است و از آنجایی که این حوزه‌ها با مسائل تمدن معاصر همچون انرژی، آب، غذا، سلامتی و تغییر اقلیم ارتباط دارند، گزافه نیست که نخبگان ایرانی را در پیشرفت علم بشری سهیم بدانیم.
البته، این واقعیت را نیز باید بپذیریم که منظور از نخبگان ایرانی، دانشمندان مقیم ایران و خارج از کشور هستند و یکی از مهمترین تغییرات علم معاصر، معرفی الگوی" گروه پژوهشی و شبکه علمی" است که در تعدادی از پروژه های موفق دانشمندان ایرانی در قالب همکاری ده‌ها و صدها پژوهشگر ایرانی مقیم داخل به همراه نخبگان فعال در موسسات آموزشی و پژوهشی برجسته و خارج کشور رقم خورده است.
این شبکه‌های علمی موجب می‌شوند دانش دیگر در محدوده یک کشور باقی نماند و پژوهشگر و دانشجویان از کشورهای مختلف با یکدیگر همکاری داشته و در تولید و معرفی یک دستاورد علمی جدید مشارکت داشته باشند.
به طور خلاصه، نقش نخبگان ایرانی در علم معاصر را می‌توان در سه مرحله کلی بررسی کرد:
نخست، ورود به نظام آموزش و پژوهش مدرن، دوم، پیوستن به شبکه علمی جهانی و سوم، مشارکت در مرزهای جدید دانش. دامنه این مشارکت در حوزه‌های مختلف علمی از علوم محض و کاربردی تا مهندسی و نانوفناوری و از پزشکی و ژنتیک تا داروسازی و محیط زیست پیشرفت قابل توجهی داشته و بی‌شک پژوهشگران ایرانی در شاخه‌های جدید علمی اثرگذار بوده‌اند. این تحول بدون اغراق یکی از مهمترین ویژگی‌های تاریخ علم ایران در دوران معاصر است.
